Ulastirma Çalismalari

Günümüz sehir plancilari, yeni caddeler tasarlarken ya da hali hazirda bulunan caddeleri yeniden yapilandirirken, bilgisayar simülasyonlarindan yararlanirlar ve cadde aglarindaki sanal trafik akisini bu simülasyonlar yardimiyla meydana çikartip, insa çalismalarini bu veriler isiginda gerçeklestirirler.

Iki yildir, Dr. Scott Branting ayni bilgisayar simülasyonlarini kullanarak, 2003 yilinda ilk Eski Frig yazitlarinin (Sek. 23 de gösterilen parça 03TR11U04stn04) açiga çikartildigi Demir Çagi sehrinde Kerkenes Dagi’nda sokak ve cadde aglarini yeniden ortaya çikartmaya çalismistir (Sek. 24). Eski caddelerdeki sanal yaya trafigini simüle ederek, cadde agi yapilandirilmis, analiz edilmis ve sonuçlara göre bu agin islevinin ortaya konmasi amaçlanmistir.

Çalismalar, yogun insan ve hayvan trafigine sahip olan ana caddeleri, orta yogunluklu caddeleri ve düsük yogunluklu sokaklari ortaya koymustur (Sek. 25). Sonuçlar, sehrin eski sahiplerinin belirli alanlari, bina ve yapi gruplarini nasil kullandigiyla dogrudan iliskilendirilebilir (Sek. 26).


2004 Yili Ulastirma Deneme Açmalari (TT23, TT24, TT25)

Eski cadde ve sokaklarin yerinin dogru saptanip saptanamadigini kontrol etmek ve sonuçlari buna göre simülasyon programi ile tekrar karsilastirmak amaciyla 2004 yilinda üç adet deneme açmasi (TT) açilmistir. Her açma, cadde oldugu tahmin edilen bölgede, iki farkli yapi blogunu içine alacak sekilde yerlestirilmistir (Sek. 27). Deneme açmasi TT23, bilgisayar simülasyonlarinin ortaya koydugu düsük yogunluklu trafigin bulundugu sokak üzerine, sokagin tüm enini kesen biçimde yerlestirilmistir. Deneme açmasi TT24 ise yine tüm eni kapsayan bir biçimde, ancak bu sefer, yine bilgisayar simülasyonlarinin ortaya koydugu, orta derece trafigin oldugu bir cadde üzerine yerlestirilmistir. Deneme açmasi TT25 simülasyonlarda sehirdeki en yogun trafigin gözlendigi cadde üzerinde konumlandirilmistir.

Her açmada, caddeye yüzeyine ait oldugu düsünülen kanitlar kaydedilmis ve mikromorfoloji örnekleri cadde yüzeyleri ve bunlarin hemen altindaki yüzeylerden toplanmistir (Sek. 28). Bu mikromorfoloji örnekleri, caddelere bir zamanlar basmis olan ayak ve toynaklarin, cadde yüzeylerine uyguladigi sikistirma miktarlarinin hesaplanmasi amaciyla Ingiltere’ deki Cambridge Üniversitesi’ nden Dr. Charles French’ e gönderilmistir. Bu analizler, bilgisayar simülasyonlarinin dogrulanmasini ve elde edilen bulgulara göre ayarlanmasini saglayacaktir. Gerekli bilgiler kaydedildikten ve kayitlar tamamlandiktan sonra her deneme açmasi su andaki toprak yüzeyine kadar tekrar doldurulmustur.

Deneme Açmasi TT23

10.3m' ye 1m' lik bu deneme açmasi, iki yapi bloguna ait duvari, bu bloklara ait alanin ufak bir kismini ve yine bu iki blok arasindaki dis alani ortaya çikartmistir (Sek. 29). Iki duvar da toprak yüzeyine kadar üç ya da dört sirasi korunmus olarak bulunmustur. Bu açmada oldugu gibi, diger açmalarda da duvarlar, sekilsiz granit taslarin, asinmis granit tas yatagi üzerine yerlestirilmesiyle yapilmistir. Duvarlarda, daha büyük taslar duvar yüzlerini olustururken, küçük olanlarin aralarda yogunlastigi gözlenmistir. Sehrin diger bölgelerinde çogu zaman ortaya çikartilan kaldirim taslari, bu iki duvar arasinda bulunmamistir. Açmanin dogusunda bulunan blok duvarinin dogusunda bulunan ve neredeyse ana duvarin yüksekligine ulasan bir ikincil duvar, açilan alanda tas dösemenin bulunmamasinin açiklamasi olabilir. Bu ikincil duvarin sadece iki sirasi korunmus ve muhtemelen bir yapinin dis duvari olarak insa edilmistir. Bu iki duvar arasinda kalan dar alanda az miktarda çanak çömlek parçasi bulunmustur.

İki yapi blok duvari arasinda, yaklasik 0.5m derinlikte nerdeyse düz bir seviyesi olan kahverengi ve kumlu bir toprak yüzey bulunmustur (Sek. 30). Bu toprak yüzeyi doguda bulunan yapi blok duvarinin hemen dibinden baslayan ve batiya dogru yaklasik 3.5m uzanan bir alani kaplamaktadir ve tam olarak 4m ve 18cm uzandiktan sonra egimli asinmis bir granit tas yatagi tabakasinda izleri son bulmaktadir. ‘Cadde’ yüzeyi birikimindeki su hareketinden izler tasiyan birçok kumlu katmandan olusmustur. Bir miktar seramik ve hayvan kemikleri genellikle bu katmanlar arasina gömülü olarak bulunmussa da malzemenin ezildigine ait bir kanita rastlanmamistir. Bu kumlu katman boyunca hayvanlarin hareketleri sonucu açilmis çukur ve tünellerin varligi saptanmistir. Cadde yüzeyi ve günümüz toprak seviyesi arasinda kalan malzemenin, asinma sonucu biriken dolgudan ve duvarlarin yikilan kisimlarindan olustugu, açmanin kesidinden açikça okunabilmektedir. Dogu duvarinin yikilmasinin aslinda cadde yüzeyinin asinmasına karsi koymasinda etkili oldugu gözlenmistir. Cadde yüzeyinin batisina dogru, iki yapi blok duvarinin arasinda kalan alanin batisindaki 1.70m uzunlugundaki bölgede birçok hayvan kemigi ve bir miktar çanak çömlek parçasi, asinmis dogal tas yatagi üzerine atilmis olarak bulunmustur (Sek. 31). Birikmenin bati yapi blok duvarina yaklastikça arttigi belirlenmistir. Bu birikme, eskiden sehir halkinin mutfak atiklarini cadde ve sokaklar boyunca duvar kenarlarina bosaltmalari sonucu olusmus olabilir. Aslinda bu eylem geçmis ve günümüzle büyük paralellikler tasimaktadir. Kemikler, hayvan türlerinin tanimlanmasi ve ileri analizler için ODTÜ'den Evangelia Ioannidou’ ya gönderilmistir.

Deneme Açmasi TT24

8.5m’ ye 1m’ lik açma TT23’ de oldugu gibi iki yapi duvar grubunu ve arasindaki caddeyi ortaya çikarmistir (Sek. 32). Bulunan seramik sayisi TT23’ de bulunanlardan çok daha fazla oldugu gibi, daha fazla oranda çizi bezekli ve boyali çanak çömlek parçasi ele geçmistir (Sek. 33). TT23’ de oldugu gibi duvarlar yüzeye kadar iki ya da üç sira halinde korunmustur; ancak bu sefer, diger açmanin aksine farkedilir duvar yüzlerine rastlanmamistir. Bunun yerine, duvarlarin iç yüzeyleri ya dogu duvarinda oldugu gibi yikilmis, ya da bati yönünde gözlendigi üzere duvar yüzü aslinda hiç varolmamistir. Aslinda bati duvarinin iki amaca hizmet ettigi gözlenebilir, dolguyu ayni seviyede tutmak ve kendi görevi olan yapiyi çevrelemek. Bati yapi blok duvari, dogal tasyatagi üzerine degil, kalinligi 10-50cm arasinda degisen bir dolgu üzerine yerlestirilmistir. Bu oldukça açik olup duvarlarin tek bir kerede insa edilmediklerinin, farkli zamanlarda yapildiklarinin, ya da en azindan, var olan duvara yeni eklemelerin yapildiginin isaretleri olabilir. Bu açmada da, dar bir alanda da olsa döseme ya da benzeri bir yapi görülmemistir.

Iki duvar arasinda, ayni çesit kumlu, kahverengi ‘cadde’ yüzeyine rastlanmistir (Sek. 34). Ancak, bu açmada, cadde bir süre düzgün devam ettikten sonra, doguya dogru hafiçe egim yapmistir. Aslinda cadde taban düzlendikten sonra degil de, arazinin egimine bagli olarak yapilmistir. Cadde, duvarlar arasinda yer alirken, kalinligi TT23’ e göre daha fazla olup, asinmis dogal tasyataginin içine dogru yer yer 14 - 34cm kadar uzanmistir. Ancak yine de genel olarak yüzeyin bulundugu derinligin, biriken topragin ve yikilan duvarlarin altinda 50 – 60cm derinlikte oldugu söylenebilir. Bir kez daha belirgin derecede hayvan hareketi, kumlu toprak yüzeyinde gözlenmistir.

Deneme Açmasi 25

Eski sehrin ana caddesi üzerindeki 11.5m’ ye 1m’ lik bu açma, tek bir yapi bloguna ait dis bir duvar ile bir diger duvar ve arasinda uzanan yolu ortaya çikartmistir (Sek. 35). Açmada bulunan çanak çömlek sayisi TT23’ den fazla olup TT24 ile nerdeyse esit miktardadir. TT24’ de oldugu gibi bu açmada da bir miktar boyali ve çizi bezekli çanak çömlek parçasi bulunmustur. Açmanin dogusunda bulunan ve bir Kale’nin egiminde bulunan bir yapi bloguna ait oldugu düsünülen duvar diger duvara göre daha yüksektedir ve bir ya da iki tas sirasi korunmus olup bu seviye su anki toprak seviyesiyle ayni düzeydedir. Yapi grubunun üzerinde bulundugu egim hesaba katilacak olursa, açmanin dogu duvari bir noktaya kadar egime karsi durmak ya da bagli oldugu yapinin toprak seviyesini esitlemek amaciyla yapilmis olmalidir. Yapi blogunun çok az bir kismi ortaya çikartilmis, ancak bu bölgede de kaldirim ya da herhangi baska bir kaplamaya rastlanmamistir. Açmanin bati duvarinin karakteri oldukça farklidir. Bir yapi grubuna bagli olmadigi anlasilan duvarin, üzerinde bulundugu caddeye paralel olarak uzanan daha alçak seviyedeki ikinci bir caddeyi ayirmak amaciyla insa edildigi düsünülmektedir. Ayrica bu duvarin destek olarak ve batisindaki seviyeyi düzleme amaçli kullanildigi açiktir.

Bulunan iki duvar arasinda eski cadde uzanmaktadir (Sek. 36), ancak caddenin izleri TT23 ve TT24’ e göre daha belirsizdir. Bunun sebebi duvar yikintisinin etkisi ve asinmanin asiri derecede etkili olmasi olmalidir. Yaklasik 60cm derinlikte, bati duvarinin dogu yikintisi altinda kalan küçük bir kesitte, TT23 ve TT24 açmalarindaki cadde yapisina benzer toprak birkimine rastlanmistir. Bu birikim, ya da iz, 6m boyunca tasyataginin aralarini seviyelemek amaciyla dolduruldugu anlasilan toprak üzerinde görülmüstür. Bir zamanlar tüm yol boyunca sürmüs olmasi gereken cadde yüzeyi bu dolgunun 42cm üzerinde görülmektedir. Caddenin üzerinde, muhtemelen erozyon sonucu biriken ya da TT23’ de oldugu gibi, atik birikimi sonucu olusan bir katman vardir.


Sonuç

2004 yilinda kazilan deneme açmalari bir takim önemli sonuçlari ortaya çikartmistir. Ilk olarak, kaldirim tasi dösenmemis cadde izlerinin günümüz toprak yüzeyinin altinda oldugu belirlenmistir. Bunun yaninda caddelerin yapisi ve içerikleri hakkinda genis bilgi elde edilmistir. Ayrica, en azindan bazi cadde yüzeylerinin komsu yapi bloklari tarafindan in-situ atik bölgesi olarak kullanilmis olabilecekleri belirlenmistir.Yine bir baska bulgu ise bazi yapi blok duvarlarinin baska bloklara eklendigi ya da yapi blok duvarlarinin bazilarinin yeniden insa edildikleridir. Ve son olarak, saray yapi grubunda görülen cadde yüzeylerinin tasla kaplama olgusunun sehir için genellestirilemeyecegi ortaya çikmis, çok sayida caddenin tas kaplamasiz oldugu tespit edilmistir. Çalisma hakkinda elde edilen bilgiler mikromorfoloji analizleri tamamlandiktan sonra daha da artacaktir. Ancak su asamada bile açilan üç test açmasi sayesinde sehir ulastirma agi hakkinda genis bilgi elde edilmistir.